İlkokuldayken dört gözle beklediğimiz zamanlar olurdu teneffüs zilinin çalmasını. Bazı zamanlarda elektrikler kesilince, el zilinin sesi ile anlardık teneffüsün geldiğini. O zamanlar, evimizin kapısında da olmasına rağmen, pek de merak etmezdim nasıl çalıştıklarını elektrikli zillerin.

Şimdi ise beraber öğreneceğiz bu ilginç aletlerin nasıl çaldığını. Elektrikli zillerin pek çok kullanım alanı olsa da sizlere kapılarımızda kullanılan zilleri anlatacağım.

İŞTE BİR KAPI ZİLİ

Çok basit olarak, elektrik akımının oluşturduğu mıknatıslanma etkisini yani elektromagnetizmayı kullanarak çalışırlar. Elektromagnetizma nedir derseniz, bir sonraki sayfada onu açıklayacağım.

Bir kapı zilinin nasıl çalıştığını anlamak için fazla söz sarf etmeden aşağıdaki animasyona bakmamız yeterli olacaktır sanırım.

Gördüğünüz gibi basitçe; çan, çekiç, elektromıknatıs ve kontak elemanlarından oluşmuştur. Zile basılı tutulunca elektromıknatısta oluşan manyetik etki, çekici kendine doğru çeker. Bu sırada çekiç çana vurarak zil sesini çıkarır. Aynı esnada çekiç kontaktan ayrıldığı için elektrik akımı kesilmiştir. Bu yüzden çekiç yayın etkisiyle eski durumuna döner ve kontak yaparak tekrar devreyi tamamlar. Bu işlemler ardarda, zile basıldığı sürece pek çok kez tekrarlanır. Biz de bu sayede sürekli bir zil sesi duyarız.

Şimdi gelelim elektromagnetizma nedir onu anlatmaya...

ELEKTROMAGNETİZMA NEDİR?

Hepimiz biliriz ki, mıknatısların demir nesneleri çekme özelliği vardır. Bu, mıknatısların manyetik bir özelliğidir. İşte, elektrik akımı kullanılarak elde edilen manyetik etkiye de "elektromagnetizma" denilir.

Elektromagnetizmanın etkisi net bir şekilde, elektrik akımı geçen bir telde görülür. Örneğin; bir kartonu delerek, ortasından bir tel geçirdikten sonra, telden elektrik akımı geçirelim. Bu esnada telin çevresine, kartonun üstüne demir tozları serpersek elektrik akımının oluşturduğu manyetik alanı görebiliriz. Eğer bu telin çevresine bir pusula yaklaştırırsak, pusulanın saptığını da gözlemleriz. Oluşan bu manyetik etkiler "elektromıknatısların" çalışma prensibini oluşturur.

Demir bir cisim üzerine sarmal bir şekilde sarılan telden geçen elektrik akımı, demir çubuğun bir ucunda çekme, bir ucunda itme kuvveti oluşturur. Bu, tıpkı bir mıknatısın gösterdiği özelliklerdir. Bu yüzden elektrik akımı yoluyla elde edilen mıknatıslara "elektromıknatıs" denir.

Elektromıknatıslarda oluşan, itici ve çekici güçlerin etkisinden, günümüzde pek çok alanda yararlanılmaktadır. Elektrikli ziller ve elektrik motorları en çok rastladığımız örneklerdir.

BİR ELEKTROMIKNATIS YAPALIM

Sizde , tabi meraklıysanız, evinizde basit bir elektromıknatıs yapabilirsiniz. Bunun için, 9 voltluk bir pile, 4-5 adet ataca, bir miktar yalıtılmış elektrik teline ve 10 cm.lik bir çiviye sahip olmanız yeterli.

Yalıtılmış telin her iki ucundaki plastik kısmı sıyırıp çıkardıktan sonra, teli sarmal bir biçimde çivinin üzerine sarın. Daha sonra telin her iki ucunu 9 voltluk pile bağlayın. Çivinin bir ucunu ataçlara yaklaştırdığınızda ataçların, çivi tarafından bir mıknatıs gibi çekildiğini görürsünüz.

İşte bu sayede elektrik akımının oluşturmuş olduğu manyetik etkiyi gözlemlemiş olduk.